هدعلیا: خصومت با امیرکبیر

هدعلیا: خصومت با امیرکبیر

همانگونه که میدانیم ماجرای قتل غمبار امیر با نام مهدعلیا؛ مادر شاه گرهخورده است. او که به هر دلیل سرسختترین دشمن امیر معرفی میشود، مؤثرترین فرد در کشتهشدن امیر شناختهشده است. در گزارشهای وزیر مختار انگلیس آمده است: "برانداختن دولت امیرنظام، بیشتر نتیجه توطئه و نیرنگ اندرون شاه است که در رأس آن مهدعلیا مادر شاه قرار دارد."

مهدعلیا که نام اصلیاش ملکجهان خانم است، همسر محمدشاه و مادر ناصرالدینشاه قاجار است. تمامی همعصران او و نیز نویسندگان و پژوهندگان، مهدعلیا را زنی قدرتمند، بانفوذ و مدیر و مدبر توصیف کردهاند. او در زمان پادشاهی همسرش به سبب بیماری و نیز درویشمسلکی شاه، در امور کشور و مسایل سیاسی و عزل و نصبها نفوذ و دخالت فراوانی داشت.

پس از فوت محمدشاه تا زمان رسیدن ولیعهد به تهران، حدود یک ماه و نیم زمام امور کشور را بهطور مستقیم در دست گرفت و تحسین زیادی را برانگیخت. این امر در طول دوران قاجار بیسابقه بوده است. به صدرات رسیدن امیرکبیر، باوجود نارضایتی و تلاشهای مهدعلیا برای صدارت مهرههای خود، سبب خشم او شد.

دلایل گوناگونی را در باب کینه مهدعلیا نسبت به امیر برشمردهاند. از تلاش مهدعلیا برای جلب نظر امیرکبیر و دست رد امیر بر سینه او گرفته تا جاهطلبیها و فزونخواهیهای مهدعلیا. آنچه بدیهی است اصلاحات امیرکبیر منافع بسیاری را در دربار به خطر انداخت و دشمنان زیادی را برای امیر به وجود آورد؛ دشمنانی که خود امیر از وجود آنها و دسایسشان باخبر بود، اما به سبب شوق و انگیزهاش برای اعاده عظمت ایران، از اصلاحات خود عقب نمینشست. «دشمن از برای این غلام، از زن و مرد زیاد است، خداوند وجود پادشاه را از بلا محافظت نماید.»

این افراد که از سوءظن مادر شاه نسبت به امیر باخبر بودند، شکایات خود را نزد او میبردند و در توطئه علیه امیر با مهدعلیا همداستان میشدند. اندرونی شاه یکی از مهمترین کانونهای مخالفت با امیر بود. زنان حرمسرا از توقف اجرای فرمانهایی که با واسطهگری آنها نزد شاه اجرا میشد، ناراضی بودند. پیش از آن، زنان با واسطهگری و رشوهخواری، زمینه واگذاری مقام و منصب را برای افراد فراهم و از این راه کسب درآمد میکردند. با فرمان امیر مبنی بر توقف این جریان، زنان یکی از راههای تولید ثروت را از دست دادند.

به این ترتیب محدودیتهای فراوانی که امیر برای مادر شاه به وجود آورد، ازجمله قدرت مطلق امیر و تبدیل شاه به یک مقام تشریفاتی، تخفیف شاهزادگان قاجاری، کاهش حقوق و مستمریهای وی و دیگر زنان دربار، زیر نظر گرفتن رفتوآمدها و روابطش با شاهزادگان و سفارتخانههای بیگانه ازجمله انگلستان، محدودکردن ملاقاتهای او با شاه و دیگر محدودیتها؛ مهدعلیا را به دشمن اصلی امیر بدل کرد. امیرکبیر با اقدامات اصلاحی خود، دشمنان زیادی در دربار داشت، اما هیچکس مانند مهدعلیا با امیر دشمن نبود ؛ زنی که امید فراوانی به پادشاهی فرزند و نفوذش بر او بهعنوان ملکه مادر داشت، با سدی قدرتمند به نام امیرنظام برخورد کرد.

در واقع امیر که خوی قدرتطلب و دسیسهگر مادر شاه را نیک دریافته بود، دست او را در بسیاری از امور بسته و مانعی جدی در رسیدن مادر شاه به اهدافاش شده بود. خصومت مهدعلیا با امیر به حدی بود که ازدواج دخترش عزت ملک خانم با امیرکبیر بهفرمان ناصرالدینشاه نیز نتوانست در بهبود روابط آن دو مؤثر باشد. مهدعلیا که در برابر امیر خود را ناتوان میدید، در ساقط کردن او از قدرت و حتی از حیات، هرچه دسیسه و تدبیر داشت به کار گرفت.

توطئه عزل و قتل امیرنظام...